www.eakpai.com

ในปัจจุบันการทอผ้าพื้นบ้านพื้นเมืองหลายแห่งยังทอลวดลาย สัญลักษณ์ดั้งเดิม  โดยเฉพาะในชุมชนที่มีเชื้อสายชาติพันธุ์บางกลุ่มที่กระจายตัวกันอยู่ในภาคต่าง ๆ
ของประเทศไทย  ศิลปะการทอผ้าของกลุ่มชนเหล่านี้จึงนับว่าเป็นเอกลักษณ์   เฉพาะกลุ่มอยู่จนถึงทุกวันนี้ หากจะแบ่งผ้าพื้นเมืองของกลุ่มชนเหล่านี้ตามภาคต่าง ๆ
เพื่อให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น ก็อาจจะแบ่งคร่าว ๆ ได้ดังนี้

* การ ทอผ้าในภาคเหนือแถบล้านนาไทย (จังหวัดเชียงราย พะเยา ลำพูน ลำปาง แพร่ น่าน เชียงใหม่ และแม่ฮ่องสอน) โดยเฉพาะในกลุ่มชาวไทยโยนกหรือไทยยวน
และชาวไทยลื้อ ซึ่งเป็นกลุ่มชนดั้งเดิมของล้านนาไทย  มีความเชื่อเรื่องการตั้งถิ่นฐานในสภาพแวดล้อมที่เป็นภูเขา และมีทางน้ำไหลผู้หญิงไทยยวน  และไทยลื้อ  ใน
ปัจจุบันนี้ยังรักษาวัฒนธรรมการทอผ้าในรูปแบบ  และลวดลายที่สืบทอดกันมา  โดยเฉพาะการทอซิ่นตีนจก ผ้าขิตและผ้าที่ใช้เทคนิค "เกาะ"เป็นต้น การทอผ้าไหมยก
ดอกและการทอซิ่นไหมต่อตีนจกยกดิ้นเงินดิ้นทองนั้น รู้จักกันในหมู่เจ้านายชั้นสูงในภาคเหนือ ซึ่งได้ฝึกอบรมให้หญิงชาวบ้าน  ตามหมู่บ้านหลายแห่ง เช่น ในจังหวัด
เชียงใหม่ และลำพูนรู้จักทอจนทำกันเป็นอุตสาหกรรมในหมู่บ้านหลายแห่งจนถึงทุกวันนี้

* การ ทอผ้าในภาคกลาง     ในภาคกลางตอนบน  (จังหวัดพิษณุโลก พิจิตร อุตรดิตถ์ และสุโขทัย)   และภาคกลางตอนล่าง(จังหวัดอุทัยธานี ชัยนาท  สุพรรณบุรี  สระบุรี
ลพบุรี  นครปฐม ราชบุรี เพชรบุรี  ฯลฯ )  มีกลุ่มชนชาวไทยยวน และชาวไทยลาว  อพยพไปตั้งถิ่นฐาน อยู่ในช่วงต่าง ๆ ของประวัติศาสตร์ไทย  พวกไทยลาวนั้น มีหลาย
เผ่า  เช่น พวน โซ่ง ผู้ไท ครั่ง ฯลฯ  ซึ่งอพยพย้ายถิ่นเข้ามา  เพราะสงครามหรือสาเหตุอื่นๆ คนไทย พวกนี้ยังรักษาวัฒนธรรม  และเอกลักษณ์เฉพาะถิ่นไว้ได้ โดยเฉพาะวัฒนธรรมการทอผ้าของผู้หญิง  ที่ใช้เทคนิคการทำตีนจก  และขิตเพื่อตกแต่ง  เป็นลวดลายบนผ้าที่ใช้นุ่ง ในเทศกาลต่างๆ  หรือใช้ทำที่นอน หมอน ผ้าห่ม  ผ้าเช็ดหน้า
ผ้าขาวม้า ฯลฯ แม้ว่าในปัจจุบันสภาพเศรษฐกิจ  และสังคมเปลี่ยนไปมาก คนไทยเหล่านี้  ก็ยังยึดอาชีพทอผ้าเป็นอาชีพรอง ต่อจากการทำนาซึ่งเป็นอาชีพหลัก และเช่น
เดียวกันกับผ้าในภาคเหนือ ลวดลายที่ตกแต่งบนผืนผ้าที่ทอ โดยกลุ่มชนต่างเผ่ากันในภาคกลางนี้  ก็มีลักษณะและสีสันแตกต่างกัน จนผู้ที่ศึกษาคุ้นเคย สามารถจะระบุ
แหล่งที่ผลิต ผ้าได้จากลวดลายและสี

* การทอผ้าในภาคอีสาน    ในภาคอีสานมีชุมชนตั้งถิ่นฐาน   โดยอาศัยบริเวณที่มีความอุดมสมบูรณ์  จากลำห้วย  หนองบึง  หรือแม่น้ำ กลุ่มคนไทยเชื้อสายลาวเป็น
ชนกลุ่มใหญ่ของภาคอีสาน กระจายกันอยู่ตามจังหวัดต่าง ๆ และมีวัฒนธรรมการทอผ้าอันเป็นประเพณีของผู้หญิงที่สืบทอดกันมาช้านานเกือบ ทุกชุมชน แต่ละกลุ่ม
แต่ละเผ่าก็จะมีลักษณะ และลวดลายการทอผ้า  ที่แปลกเป็นของตัว  เองอย่างชัดเจน  โดยเฉพาะผ้ามัดหมี่ผ้าขิต และผ้าไหมหางกระรอก
* การ ทอผ้าในภาคใต้ ภาคใต้มีแหล่งทอผ้าที่มีชื่อเสียงหลายแห่ง  โดยเฉพาะ แหล่งทอผ้ายกดิ้นเงินดิ้นทอง  ซึ่งสันนิษฐานว่าได้รับอิทธิพล จากชาวมุสลิมชาวอาหรับ
ที่มาค้าขายตั้งแต่สมัยโบราณและต่อมาผ้ายกเงินยกทองได้กลายเป็นที่นิยมในหมู่ชนชั้นสูงของอาณาจักรไทยในภาคกลางบรรดาพวกเจ้าเมืองและข้าราชการหัวเมือง
ภาคใต้จึงต่างสนับสนุนให้ลูกหลานและชาวบ้านทอกันเป็นล่ำเป็นสัน โดยเฉพาะที่เมือง นครศรีธรรมราชเมืองสงขลา และที่ตำบลพุมเรียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์
ธานี  ล้วนเคยเป็นแหล่งทอผ้าที่มีชื่อเสียงมากในอดีต เป็นที่กล่าวขวัญถึงและนิยมกันมากในหมู่ขุนนางสมัยกรุงศรีอยุธยา  กรุงธนบุรี  และกรุงรัตนโกสินทร์ปัจจุบัน ผ้า
ยกเมืองนคร  มีผู้บริจาคให้แก่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาตินครศรีธรรมราช และจัดแสดงให้ประชาชนชม อยู่ในห้องผ้าของพิพิธภัณฑ์จำนวนมาก แต่ช่างทอที่มีชื่อเสียง
เสียชีวิตไปแล้วเป็นส่วนใหญ่ และมีผู้สืบทอดความรู้ไว้น้อยมาก จึงไม่มีการทอกันเป็นล่ำเป็นสันเหมือนสมัยโบราณ

ลวดลายและสัญลักษณ์ในผ้าไทยเป็นอย่างไร     ผ้า พื้นบ้านพื้นเมืองของไทยที่ทอกันตามท้องถิ่นต่าง ๆ  ในปัจจุบันนี้เต็มไปด้วยลวดลาย และสัญลักษณ์ต่าง ๆ  มากมาย ซึ่งผู้ใช้ผ้าในยุคปัจจุบันอาจไม่เข้าใจความหมาย  และมองไม่เห็นคุณค่าลวดลาย  และสัญลักษณ์เหล่านี้ บางลายก็มีชื่อเรียกสืบต่อกันมาหลายชั่วคน  บางชื่อก็เป็นภาษา
ท้องถิ่นไม่เป็นที่เข้าใจของรนไทยในภาคอื่น ๆ  เช่น ลายเอี้ย ลายบักจัน ฯลฯ บางชื่อก็เรียกกันมาโดยไม่รู้ประวัติ  เช่น ลายแมงมุม  ลายปลาหมึก ซึ่งแม้แต่ผู้ทอก็อธิบายไม่ได้  ว่าทำไมจึงเรียกชื่อนั้น  บางลวดลายก็มีผู้ตั้งชื่อให้ใหม่  เช่นลาย " ขอพระเทพ "  เป็นต้น  สัญลักษณ์  และลวดลายบางอย่างก็เชื่อมโยงกับคติและความเชื่อของคน ไทยพื้นบ้านที่นับถือสืบต่อกันมาหลาย ๆ ชั่วอายุคน และยังสามารถเชื่อมโยงกับลวดลายที่ปรากฏอยู่ในศิลปะอื่น ๆ เช่น บนจิตรกรรมฝาผนัง และสถาปัตยกรรม หรือบางทก็มีกล่าวถึงในตำนานพื้นบ้าน และในวรรณคดี เป็นต้น บางลวดลายก็เป็นคติร่วมกับความเชื่อสากล และปรากฏอยู่ในศิลปะของ หลายชาติ เช่น  ลายขอหรือลายก้นหอย เป็นต้น  ซึ่งนับว่าเป็นลายเก่าแก่แต่โบราณของหลาย ๆ ประเทศทั่วโลก หากเรารู้จักสังเกตและศึกษาเปรียบเทียบแล้วก็จะเข้าใจลวดลายและสัญลักษณ์ใน ผ้าพื้นเมืองของไทยได้มากขึ้น และมองเห็นคุณค่าได้ลึกซึ้งขึ้น

ลวดลายต้นแบบสามารถแบ่งเป็นอะไรบ้าง    

* ลายเส้นตรง หรือเส้นขาด ในทางตรงยาวหรือทางขวาง เส้นเดียว หรือหลาย ๆ เส้นขนานกัน ลายเส้นตรงทางขวางเป็นลายผ้าที่ใช้กันทั่วไปในแถบล้านนาไทยมาแล้วแต่โบราณ จะเห็นได้  จากจิตรกรรมวัดภูมินทร์ จังหวัดน่าน และวิหารลายดำ วัดพระสิงห์  จังหวัดเชียงใหม่  ลายเส้นตรงทางยาวมักพบในผ้านุ่งของคนไทยกลุ่มลาวโซ่ง ลาวพวน เป็นต้นในภาคอีสานลายเส้นตรงยาวสลับกับลายอื่น ๆ  จะปรากฏอยู่ในผ้ามัดหมี่ทั้งไหมและฝ้าย และบ่อยครั้งเราจะพบผ้ามัดหมี่อีสาน เป็นลายเส้นต่อที่มีลักษณะเหมือนฝนตกเป็นทางยาวลงมา หรือที่ประดับอยู่ในผ้าตีนจกเป็น เส้นขาดเหมือนฝนตก หรือลายเส้นขาดขวางเหมือนเป็นทางเดินของน้ำ เป็นต้น
* ลาย ฟันปลา ลายนี้ปรากฏอยู่ตามเชิงผ้าของตีนจกและผ้าขิต ตลอดจนเป็นลายเชิงของซิ่นมัดหมี่ของผ้าที่ทอในทุก ๆ ภาคของประเทศไทย ชาวบ้านทางภาคอีสานเรียกว่า "ลายเอี้ย" ลายฟันปลา  อาจจะปรากฏในลักษณะทางขวาง หรือทางยาวก็ได้ บางครั้งจะพบผ้ามัดหมี่ ที่ตกแต่งด้วยลายฟันปลาทั้งผืนก็มี นอกจากนี้ผ้าของชาวเขาเผ่าม้งทางภาคเหนือ จะใช้ลายฟันปลาประดับผ้าอยู่บ่อย ๆ
* ลายสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน หรือลายกากบาท  เกิดจากการขีดเส้นตรงทางเฉียงหลายๆ เส้นตัดกันทำให้เกิดกากบาท หรือตารางสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูนหลาย ๆ รูปติดต่อกัน ลายนี้พบอยู่บนผ้าจก ผ้าขิต และผ้ามัดหมี่ โดยทั่วไปทุกภาคของไทย ลาว และอินโดนีเซีย และบนพรมตะวันออกกลางยังพบบนลวดลายผ้าของชาวเขาเผ่าม้ง กะเหรี่ยงในประเทศไทย และประเทศสาธารณรัฐประชาชนจีนด้วย
* ลายขดเป็นวง เหมือนก้นหอย หรือตะขอ  ลายนี้พบอยู่ทั่วไปเช่นกัน  บนผ้าจก  ผ้าขิต  และผ้ามัดหมี่ของทุกภาค ชาวบ้านภาคเหนือและภาคอีสานเรียกว่า"ลายผักกูด" ซึ่งเป็นชื่อของพืชตระกูลเฟิร์นชนิดหนึ่ง ในซาราวัคของประเทศมาเลเซีย ก็เรียกว่าลาย "ผักกูด" เช่นกัน

ลวดลายต้นแบบทั้ง 4 ลายที่กล่าวมาข้างต้นนั้น เป็นลวดลายที่มีในภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้มาตั้งแต่สมัยก่อนประวัตศาสตร์ และยังพบว่าเป็นลวดลายที่ตกแต่งอยู่บนภาชนะเครื่องปั้นดินเผาโบราณที่ขุดพบที่โคกพนม และที่บ้านเชียงอีกด้วย
ลวดลายที่พัฒนาจนสื่อความหมายได้มีอะไรบ้าง    
ผ้า พื้นบ้านพื้นเมืองของไทยที่ทอกันตามท้องถิ่นต่าง ๆ ในปัจจุบันนี้เต็มไปด้วยลวดลายและสัญลักษณ์ต่าง ๆ มากมาย ซึ่งผู้ใช้ผ้าในยุคปัจจุบันอาจไม่เข้าใจความหมายและมองไม่เห็นคุณค่าจากลวดลายต้นแบบข้างต้น ซึ่งเป็นลายง่าย ๆ  ที่มนุษย์อาจจะคิดขึ้นโดยธรรมชาติ ได้มีการพัฒนาประดิษฐ์เสริมต่อจนเป็นรูปร่างที่ชัดเจนขึ้นจนผู้ดูสามารถเข้า ใจความหมายได้ ลวดลายที่พัฒนาจนสื่อความหมายได้มีปรากฏอยู่ในผ้าพื้นเมืองของไทยอย่างมาก มาย

* จากเส้นตรง / เส้นขาด ได้มีการพัฒนาขึ้นมาเป็นลายที่เกี่ยวกับน้ำและความอุดมสมบูรณ์ต่าง ๆ ในชุมชนเกษตรกรรม
* ลายฟันปลา ได้มีการพัฒนาเป็นรูปต่าง ๆ
* กากบาทและขนมเปียกปูน ได้มีการพัฒนาเป็นรูปลายต่าง ๆ รูปขนมเปียกปูนภายในบรรจุรูปดาว 8 เหลี่ยม และภายในของดาว 8 เหลี่ยม มักจะมีกากบาทเส้นตรงอยู่ หรือบางทีก็ย่อลงเหลือขนมเปียกปูน กากบาทนั้นเป็นลายที่พัฒนาที่พบเห็นบ่อย ๆ ในตีนจก และขิตของล้านนา และในมัดหมี่ของภาคอีสาน นอกจากนี้ยังพบในผ้าของหลายประเทศ เชื่อกันว่าลวดลายดังกล่าวเป็นสัญลักษณ์ของดวงอาทิตย์หรือโคมไฟ ในภาคอีสานเรียกลายนี้ในผ้ามัดหมี่ว่า ลายโคม ลายนี้มีลักษณะขนมเปียกปูนผสมกับลายขอหรือขนมเปียก มีขายื่นออกมา 8 ขา พบในผ้าตีนจก หรือขิต และมัดหมี่ เรียกชื่อกันต่าง ๆ เช่น ลายแมงมุม หรือลายปลาหมึก บางทีลายนี้อาจจะมีขาเพียง 4 ขา เรียกว่า ลายปู ปรากฏบนผ้ายกดอกหรือผ้ามัดหมี่ ซึ่งบางแห่งนิยมเรียกว่า ลายดอกแก้ว หรือลายดอกพิกุล
* จากลายตัวขอหรือก้นหอย ได้มีคนนำมาเป็นลายต่าง ๆ เช่น ลายนี้ปรากฏอยู่ทั่วไปบนผ้าจก และขิตของไทยลื้อในภาคเหนือและบนลายมัดหมี่ของภาคอีสาน มักจะเรียกว่า ลายขอ หรือขอนาคเพราะต่อ ๆ มาพัฒนาเป็นลายนาคเกี้ยว หรือลายนาคชูสน เป็นต้นลายนี้ปรากฏบนผ้าตีนจกของล้านนาเกือบทุกผืนมักจะเข้าใจว่าเป็นนก หรือหงส์ หรือห่าน และมักจะปรากฏอยู่เป็นคู่ ๆ โดยมีลายเหมือนฝนตกอยู่ข้างบน และมีลายภูเขาหรือลายน้ำไหลอยู่ข้างล่างด้วย ลายนกนี้ยังปรากฏบนผ้าของไทยลื้อ เช่นผ้าเช็ดหน้า เป็นต้น

ที่มา http://www.wethaitrade.com/html/other/sik.htm